ભટિંડા: પંજાબમાં કપાસનું વાવેતર સતત ઘટી રહ્યું છે, ૨૦૨૬-૨૭ સીઝનમાં વાવેતર વિસ્તાર ઘટીને આશરે ૮૦,૦૦૦ હેક્ટરના રેકોર્ડ નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. રાજ્યસભાના સાંસદ પ્રમોદ તિવારીના પ્રશ્નના જવાબમાં કેન્દ્રીય કાપડ રાજ્યમંત્રી પાબિત્રા માર્ગેરિતા દ્વારા રજૂ કરાયેલા આંકડા દર્શાવે છે કે છેલ્લા છ વર્ષમાં દેશભરમાં કપાસના વાવેતર વિસ્તાર અને ઉત્પાદનમાં સતત ઘટાડો થયો છે.
કપાસ ઉત્પાદન અને વપરાશ સમિતિની એપ્રિલ ૨૦૨૬ની બેઠકના આંકડા અનુસાર, દેશમાં કપાસની ખેતી હેઠળનો કુલ વિસ્તાર ૨૦૨૦-૨૧માં ૧૩૨.૮૫ લાખ હેક્ટર હતો, જે ૨૦૨૫-૨૬ સુધીમાં ઘટીને ૧૧૪.૮૨ લાખ હેક્ટર થયો છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, કપાસનું ઉત્પાદન ૩૫૨.૪૮ લાખ ગાંસડીથી ઘટીને ૨૯૦.૯૧ લાખ ગાંસડી (એક ગાંસડીનું વજન ૧૭૦ કિલો છે) થયું.
રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ કપાસની ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો નોંધવામાં આવ્યો છે. ૨૦૨૦-૨૧માં કપાસનું ઉત્પાદન ૪૫૧ કિલો પ્રતિ હેક્ટર હતું, જે ૨૦૨૫-૨૬માં ઘટીને ૪૩૧ કિલો પ્રતિ હેક્ટર થયું હતું; જોકે, ૨૦૨૨-૨૩માં ઉત્પાદકતા ૪૪૩ કિલો પ્રતિ હેક્ટર પહોંચી ગઈ હતી.
પંજાબમાં આ ઘટાડો વધુ સ્પષ્ટ થયો છે. રાજ્યનો કપાસનો વાવેતર વિસ્તાર ૨૦૨૫-૨૬માં ૧.૧૯ લાખ હેક્ટર હતો, જે ૨૦૨૬-૨૭માં ઘટીને માત્ર ૮૦,૦૦૦ હેક્ટર થયો હતો. રાજ્ય સરકારે કપાસની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ૧.૨૫ લાખ હેક્ટરનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો હોવા છતાં, ખેડૂતો આ લક્ષ્યના લગભગ ૬૪ ટકા જ પ્રાપ્ત કરી શક્યા. નિષ્ણાતો કપાસના ઘટતા વિસ્તારનું કારણ ખેડૂતોના અન્ય પાક તરફ વળવાને આભારી છે જે વધુ સારું વળતર આપે છે.
કપાસના ઉત્પાદનમાં ઘટાડાની અસર કાપડ ઉદ્યોગ પર પણ પડી છે. સ્થાનિક ઉદ્યોગની માંગને પહોંચી વળવા માટે કાચા કપાસની આયાતમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 2024-25માં 5,62,224 ટન કાચા કપાસની આયાત કરવામાં આવી હતી, જ્યારે 2025-26માં આ આંકડો વધીને 10,13,455 ટન થયો.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ ઉત્પાદનમાં ઘટાડા માટે મુખ્યત્વે જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફાર અને ખેડૂતોના વૈકલ્પિક પાક તરફ વળવાને જવાબદાર ગણાવ્યા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સરકાર કાપડ ઉદ્યોગને ટેકો આપવા માટે ઘણા પગલાં લઈ રહી છે. આમાં 1 જૂનથી 31 ઓક્ટોબર સુધી કાચા કપાસ પર 11 ટકા આયાત ડ્યુટી પર મુક્તિ, તેમજ ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા વધારાના લાંબા મુખ્ય કપાસની આયાત પર ડ્યુટી મુક્તિ ચાલુ રાખવાનો સમાવેશ થાય છે.
